İşçi Sınıfının Yalnızlığı
Deprecated: str_contains(): Passing null to parameter #1 ($haystack) of type string is deprecated in /home/yari7514/public_html/sosyalistkultur.com/wp-includes/shortcodes.php on line 246
Aynı üretim bandında, farklı kimlikler ve ortak bir çaresizlik
Bir fabrikanın kapısından içeri girdiğinizde ilk dikkatinizi çeken şey üretimin sürekliliği olur. Makineler, bantlar, vardiyalar, iş emirleri ve birbirini takip eden hareketler,herkes tek bir şeye odaklı olarak çalışıyor.Üretim, onlarca, yüzlerce insanın emeğinin belirli bir düzen içerisinde bir araya getirilmesiyle gerçekleşiyor. Aynı havayı soluyan, aynı gürültünün içerisinde çalışan, aynı vardiya saatlerine tabi olan ve çoğu zaman benzer ekonomik kaygılar taşıyan insanlar, günün önemli bir bölümünü yan yana geçiriyor.
Ancak bu fiziksel yakınlık, her zaman toplumsal bir yakınlık anlamına gelmez.
Aynı üretim bandında çalışan iki işçi, benzer ücretlerle geçinmeye çalışırken birbirlerinin rakibi haline gelebilir. Biri fazla mesai alabilmek için sessizliğini korurken diğeri işini kaybetmemek adına itiraz etmekten kaçınabilir. Birlikte ürettikleri değerin karşısında bireysel kurtuluşlarını arayan bu insanlar, aynı sınıfsal koşulları paylaşmalarına rağmen ortak bir irade de geliştiremeyebilirler.
Kapitalist üretim ilişkilerini yalnızca üretilen değerin paylaşımı, ücretler ve çalışma koşulları üzerinden değerlendirmek bu nedenle eksik kalır çünkü kapitalist üretim ilişkileri, insanın emeğine yabancılaşmasının yanı sıra diğer insanlarla kurduğu ilişkileri de dönüştürür. Rekabet, güvencesizlik ve bireysel kurtuluş arayışı, ortak çıkarların önüne geçerek sınıfın kendi içerisindeki bağları aşındırmakta da.
Bugün işçi sınıfının karşı karşıya olduğu sorunlardan biri de bu: Birlikte çalışmak, birlikte yaşamak ve aynı sömürü ilişkilerine tabi olmak, kendiliğinden birlikte mücadele etmeye yetmemekte.
Öyleyse şu soruyu sormak gerekir: Aynı sınıfsal gerçekliği paylaşan insanlar, nasıl oluyor da bu kadar yalnız kalabiliyor?
Bu sorunun cevabını ararken fabrikaların gündelik yaşamına bakmak gerekir. Çünkü sınıfsal ilişkiler yalnızca ekonomi kitaplarında, istatistiklerde veya siyasal tartışmalarda değil, her gün işe gidilen, emeğin harcandığı ve hayatın sürdürülebilmesi için ücret beklenen çalışma alanlarında yeniden üretilir.
Çalıştığım fabrikada Türk, Kürt, Suriyeli ve Afgan işçilerin aynı üretim sürecinde yer alması, kapitalist üretim ilişkilerinin ulusal ve kültürel sınırları aşan niteliğini gösteren somut bir örnek oldu benim için. ( Daha önce de rastladım ama yazları harçlık için çalışırken ve sosyalist fikirlerim oturmamışken çok da dikkat ettiğim bir şey değildi.)Bu insanların dilleri, kültürel geçmişleri, toplumsal deneyimleri ve hayata bakışları birbirinden farklı, evet ama ay sonunda aldıkları ücretin yetersizliği, çalışma koşullarının ağırlığı ve geçim sıkıntısı vs hepimizin ortak sorunu.
Burada karşımıza ilginç bir çelişki çıkar: Ekonomik koşullar bakımından birbirine yaklaşan insanlar, toplumsal ve siyasal davranışları bakımından birbirlerinden uzak kalabilmektedir.
Ücretlerin düşüklüğünden hep birlikte şikâyet etmek mümkün, şikayetçiyiz de.Çalışma koşullarının ağırlığı konusunda hemfikir olmak da mümkün, öyleyiz de.Fakat bu şikâyetleri ortak bir talebe, ortak bir örgütlenmeye ve nihayetinde kolektif bir mücadeleye dönüştürmek aynı ölçüde kolay değil maalesef.
Çünkü sınıf, yalnızca benzer ekonomik koşullar altında bulunan insanların toplamından ibaret değildir. Sınıf aynı zamanda kendi ortak çıkarlarının farkına varabilen, bu çıkarlar doğrultusunda hareket edebilen ve toplumsal ilişkilerini bu bilinç üzerinden kurabilen bir bütündür.
Dolayısıyla işçi sınıfının ekonomik olarak var olması, onun siyasal ve toplumsal bir özne olarak kendiliğinden ortaya çıkacağı anlamına gelmez.
Kendi çalışma hayatımda karşılaştığım bir durum, bu çelişkiyi oldukça açık biçimde ortaya koyuyor.
Aynı işyerinde çalışan farklı ulusal ve kültürel geçmişlerden gelen işçiler, ücretlerin düşüklüğünden ortak biçimde şikâyet ediyor. Herkes geçim sıkıntısından, emeğinin karşılığını alamamaktan ve çalışma koşullarından yakınıyor. Ancak bu yakınmaları ortak bir mücadeleye dönüştürmek gerektiğini dile getirdiğimde karşılaştığım cevaplar çoğunlukla birbirine benziyor:
“Olmaz öyle şey.”
“Ne değişecek?”
“Onlar bize ekmek veriyor.”
“Sen hayal dünyasında yaşıyorsun.”
Bu ifadeler ilk bakışta örgütlenmeye yönelik basit bir isteksizlik gibi görüyordum. Oysa daha yakından incelendiğinde çok daha derin bir toplumsal soruna işaret ediyormuş.İşçi, kendi emeğinin karşılığını alamadığını bilmekte fakat bu durumu değiştirebilecek kolektif güce sahip olduğuna inanmamakta.
Dahası, işverenle kurduğu ilişkiyi bir hak ve emek ilişkisi olarak değil, kendisine ekmek veren bir otoriteyle kurduğu bağımlılık ilişkisi olarak değerlendiriyor, yaratanın kendisi olduğunu bilmiyor .
“Onlar bize ekmek veriyor” sözünü çok duyarsınız ve çok da önemli bir ifade. Sanki işçi, çalışması ve ürettiği değer karşılığında ücret alan bir emekçi değil de işverenin lütfuyla geçimini sağlayan biriymiş gibi zannediyor kendini.
Oysa işveren işçiye karşılıksız bir iyilik yapmıyor. İşçi emeğini ortaya koyuyor, üretim sürecine katılıyor ve bunun karşılığında ücret alıyor. Ücretin varlığı bir lütuf değil, emek ilişkisinin temel unsuru bu noktada.Bu anlayışın yaygınlaşması, işçinin kendi emeği üzerindeki hak iddiasını zayıflatırken işveren karşısındaki bağımlılık duygusunu da güçlendirmekte.
Marx’ın yabancılaşma çözümlemesi burada yeniden anlam kazanır. İşçi yalnızca ürettiği ürüne ve üretim sürecine yabancılaşmaz; kendi toplumsal gücünü de tanımakta zorlanabilir. Birlikte üretmenin ortaya çıkardığı kolektif gücün farkına varamayan işçi, karşısındaki ekonomik ve toplumsal düzeni değiştirilmesi mümkün olmayan bir gerçeklik olarak görmeye başlayabilir.
“Ne değişecek?” sorusu bu nedenle yalnızca bir umutsuzluk ifadesi değildir. Aynı zamanda örgütlü mücadelenin mümkün olmadığına dair içselleştirilmiş bir düşüncenin dışavurumudur.
Bu durumun farklı bir görünümü de çalışma ortamındaki bazı göçmen işçilerde karşıma çıktı.
Birlikte çalıştığım iş arkadaşlarımın özellikle dindar ve Suriyeli işçilerde çok gördüğüm düşük ücretler ve ağır çalışma koşulları karşısındaki tutumu, sorunları değiştirilmesi gereken toplumsal ilişkiler olarak değil, katlanılması gereken bir hayat gerçeği olarak değerlendirmeleriyle şekilleniyor. Bu yaklaşım zaman zaman “Kader bu abi” ifadesiyle son buluyor.
Elbette bu tutumu yalnızca dinî inançla açıklamak doğru değildir ama işçilerin hukuki güvencesizlikleri, ekonomik zorunlulukları, işlerini kaybetme korkuları ve başka bir çalışma imkânına erişmekte yaşadıkları güçlükler de hesaba katılmalı.
Ancak kaderci düşüncenin toplumsal sonuçlarını da görmezden gelemeyiz.
İnsanların içinde bulundukları koşulları değiştirebileceklerine ilişkin inançları zayıfladığında, eşitsizlikler zamanla doğal ve kaçınılmaz gerçeklikler gibi algılanmaya başlayabilir. Böylece ekonomik ve toplumsal ilişkilerin insan eliyle kurulduğu, dolayısıyla yine insanlar tarafından değiştirilebileceği düşüncesi geri plana itilir.
Burada dinî inancın kendisini hedef almak yerine, kaderciliğin toplumsal eşitsizliklerin kabullenilmesine hizmet eden biçimlerini tartışmak gerekir. Çünkü dinî inanç ile toplumsal adaletsizliğe boyun eğmek aynı şey değildir. Tarih boyunca inançlarını dayanışma ve adalet arayışıyla birleştiren emekçi topluluklar da var olmuştur.
Asıl mesele, insanın içinde bulunduğu koşulları değiştirme iradesinden uzaklaşmasıdır.
Bir işçi düşük ücret almayı kader olarak görmeye başladığında, bu ücretin hangi ekonomik ilişkiler içerisinde belirlendiğini sorgulamaktan da uzaklaşabilir. Çalışma koşullarını değiştirmek yerine onlara uyum sağlamayı, ortak mücadele yerine bireysel sabrı tercih edebilir.
Böylece sınıfsal sorunlar toplumsal ve ekonomik niteliklerinden koparılarak kişisel hayatın kaçınılmaz zorlukları olarak algılanır.
Burada önemli bir noktayı özellikle vurgulamak gerekir: İşçi sınıfının parçalanmışlığı, yalnızca işçilerin bireysel düşüncelerinden veya kültürel farklılıklarından kaynaklanmaz. Bu parçalanmayı üreten ve sürdüren maddi koşullar da vardır.
İş güvencesizliği, işsizlik tehdidi, taşeronlaşma, ücret farklılıkları, sendikasız çalışma ve göçmen emeğinin kırılgan konumu, işçiler arasındaki dayanışmayı zayıflatabilmektedir.
Bir işçi, iş arkadaşının da aynı düşük ücreti aldığını bilmesine rağmen onunla örgütlenmekten kaçınabilir. Çünkü kendi işini kaybetme ihtimali, ortak mücadeleden elde edilebilecek olası kazanımlardan daha somut ve kolay görülüyor.
Bu nedenle örgütsüzlüğü yalnızca bilinç eksikliğiyle açıklayamayız.İnsanların örgütlenmekten neden korktuğunu, hangi ekonomik zorunluluklar altında yaşadığını ve hangi risklerle karşı karşıya kaldığını da anlamak gerekir.
Sermaye karşısında bireysel olarak güçsüz kalan işçi, çoğu zaman kendi güvencesini diğer işçilerden ayrışmakta arar. Daha fazla mesai almak, işverenin gözüne girmek, daha az itiraz etmek veya çalışma arkadaşlarından daha verimli görünmek bu arayışın gündelik halidir.
Böylece aynı sınıfsal konumda bulunan insanlar, ortak çıkarlarını savunmak yerine birbirleriyle rekabet etmeye yönelir.Birbirine düşman kesilir.
Kapitalizmin en önemli çelişkilerinden biri de burada ortaya çıkar: Üretim kolektifleşirken, üretime katılan insanların yaşamları ve gelecek beklentileri bireyselleştirilir.
Yüzlerce insanın ortak emeğiyle gerçekleştirilen üretimin karşısında, işçinin hayatını kurtarması gereken çözüm çoğu zaman bireysel bir çıkış yolu olarak sunulur.
İşçi sınıfının yalnızlığını aşmak, yalnızca işçilere sınıf bilincinden söz etmekle mümkün değil. Çünkü bilinç, insanların gündelik yaşamlarından, deneyimlerinden ve birlikte verdikleri mücadelelerden bağımsız biçimde gelişmez.
Bir işçiye örgütlenmenin gerekliliğini anlatmak önemlidir. Ancak örgütlenmenin neden gerekli olduğunu yaşayarak görebileceği koşulları oluşturmak çok daha önemlidir.
Ortak taleplerin belirlenmesi, işçiler arasında güven ilişkilerinin kurulması, çalışma koşullarına ilişkin bilgi paylaşımı, sendikal örgütlenme ve dayanışma mekanizmalarının geliştirilmesi bu açıdan büyük önem taşıyor.
Üstelik bu dayanışmanın ulusal, kültürel ve dinî farklılıkların üzerinde kurulması gerekir. Türk, Kürt, Suriyeli veya Afgan olmak, aynı çalışma koşullarının yarattığı ortak sorunları ortadan kaldırmaz. İşçinin emeği ve insanca yaşama hakkı, hangi ülkeden geldiğine bağlı değildir.
Tam da bu nedenle işçi sınıfının birliği, farklılıkların yok sayılmasıyla değil, bu farklılıkların ortak sınıfsal çıkarlar etrafında bir araya gelebilmesiyle mümkündür.
Sosyalist kültürün burada üstlenmesi gereken önemli bir görev bulunmaktadır. Sosyalist kültür, yalnızca kitaplarda, dergilerde ve siyasal tartışmalarda var olan bir düşünsel birikim olarak kalmamalıdır. İşçinin gündelik yaşamına, çalışma alanlarına, mahallelerine ve toplumsal ilişkilerine ulaşabilmelidir.
İşçi sınıfının kendi tarihini öğrenmesi, emeğin toplumsal değerini kavraması, haklarını tanıması ve ortak mücadele deneyimleri geliştirmesi bu kültürün temel unsurları arasında yer almalıdır.
Çünkü dayanışma yalnızca aynı sorunlardan şikâyet etmek değildir. Dayanışma, o sorunların ortak olduğunu kabul etmek ve onları değiştirmek için birlikte hareket edebilmektir.
Bugün bir fabrikanın içerisinde farklı diller konuşulabilir, farklı kültürlerden insanlar yan yana çalışabilir. Ancak üretimin örgütlenişi, bu insanları ortak bir sınıfsal gerçekliğin içerisine de yerleştirebilir.
Sorun, bu gerçekliğin her zaman ortak bir bilince ve mücadeleye dönüşmemesinde yatıyor.
İşçinin yalnızlığı, yalnızca çevresinde kimsenin bulunmaması değildir.
Bazen yüzlerce insanın arasında çalışırken kendi sorunlarını tek başına çözmek zorunda olduğuna inanmasıdır.
Bazen aynı ücret yetersizliğinden şikâyet ettiği çalışma arkadaşına örgütlenmeyi önerdiğinde karşısında umutsuzluk bulmasıdır.
Bazen de değiştirilmesi mümkün olan koşulları kader olarak kabul etmesi.
Bu yalnızlık, işçi sınıfının tarihsel mücadelesinin önündeki önemli engellerden biridir. Fakat tarih, bu engellerin aşılamaz olmadığını da göstermektedir. İşçi sınıfının örgütlü mücadelesi, birbirinden farklı toplumsal kesimlerin ortak talepler etrafında bir araya gelmesiyle gelişmiştir bunca zaman.
Bugün yeniden sorulması gereken soru şudur: Aynı üretim sürecinde yer alan, aynı ekonomik sorunları yaşayan ve benzer bir gelecek kaygısını paylaşan insanlar neden hâlâ birbirlerinden bu kadar uzak?
Belki de sosyalist siyasetin en önemli görevlerinden biri, bu uzaklığı ortadan kaldıracak toplumsal bağları yeniden kurmakta.
Çünkü işçi sınıfı yalnızca emeğini satarak var olan insanların toplamı değildir. Kendi ortak çıkarlarını tanıdığı, dayanışma ilişkileri geliştirdiği ve geleceğini birlikte kurma iradesi gösterdiği ölçüde tarihsel bir özne haline gelir.Kapitalizmin işçiyi yalnızlaştıran düzenine karşı, işçi sınıfının en büyük gücü birbirinde bulacağı dayanışmadır.
Mert ÖZALP Yazdı…